درباره تقویم


دوره‌های مختلف تاریخی موجود در تقویم هجری قمری


تقویم هجری قمری بر دو نوع است: تقویم هجری قمری هلالی و تقویم هجری قمری قراردادی. اصول و پایه‌های اساسی این تقویم ها به شرح زیرند:

گاه‌شماری هجری قمری هلالی

تقویم هجری قمری هلالی، تقویم دینی مسلمانان جهان است. مبدأ این تقویم، اول محرم سالی است که پیامبر اکرم (ص) از مکة معظمه به مدینة منوره هجرت فرمودند. این مبدأ قراردادی است و 59 تا 71 شبانه‌روز قبل از تاریخ تقریبی هجرت پیامبر اکرم (ص) اختیار شده است. این مبدأ در اغلب کشورهای اسلامی‌، روز جمعه 1 محرم 1 هجری قمری‌، مطابق 27 تیر 1 هجری شمسی و مطابق 16 ژوئیة 622 میلادی (ژولی) اختیار شده است.

سال‌های این تقویم، شامل 12 ماه قمری هلالی است که به ‌ترتیب عبارتند از : محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع الثانی، جمادی الاول، جمادی الثانی، رجب، شعبان، رمضان، شوال، ذیقعده و ذیحجه. تاریخ اول هر ماه با رؤیت هلال ماه نو در شامگاه روز بیست و نهم یا سی اُم ماه قبل ماه‌، به ثبوت می‌رسد. با این حساب‌، تعداد شبانه‌روزهای هر ماه قمری که برابر با مدت زمان بین دو رؤیت متوالی هلال ماه نو است، 29 یا 30 شبانه‌روز گرفته می‌شود. در این تقویم، نوع ماه‌های قمری، حقیقی است.

کارشناسان بر اساس این حالات‌، دربارة رؤیت‌پذیری یا رؤیت‌ناپذیری هلال ماه در شامگاه بیست و نهمین روز هر ماه قمری و درنتیجه، تعیین تاریخ اول هر ماه نو قمری برای آن نقطة جغرافیایی مورد نظر، اظهار نظر می‌کنند. البته، این امکان وجود دارد که هلال ماه نو در مکانی بر روی کرة زمین، دقایقی قبل یا بعد از لحظة غروب خورشید روزهای بیست و نهم یا سی اُم رؤیت شود. این اختلاف یک شبانه‌روز در رؤیت هلال ماه‌های قمری، اختلاف یک شبانه‌روز در تقویم هجری قمری هلالی کشورهای اسلامی را سبب می‌شود.

گاهشماری هجری قمری قراردادی

تاریخ‌نویسان و سایر پژوهشگران، برای سهولت در محاسبات روزمرة تقویم هجری قمری و برطرف کردن اشکالات ناشی از یک شبانه‌روز اختلاف در تقویم هجری قمری هلالی در کشورهای اسلامی، از تقویمی به نام «تقویم هجری قمری قراردادی» استفاده می‌کنند.

مبدأ و نام 12 ماه این تقویم، همانند تقویم هجری قمری هلالی است. تعداد شبانه‌روز ماه‌های این تقویم، متناوباً 30 و 29 شبانه‌روز است. یعنی ماه محرم 30، ماه صفر 29 شبانه‌روز و همین‌طور تا آخر گرفته می‌شود. توضیح اینکه، تعداد شبانه‌روز ماه ذیحجه در سال‌های عادی 29 و در سال‌های کبیسه 30 شبانه‌روز است. در این تقویم، نوع ماه‌های قمری، قراردادی است.

طول سال قمری قراردادی (3541130 یا 3541136) عدد صحیحی از شبانه‌روز‌های کامل نیست، حال آنکه در محاسبات روزمرة تقویم هجری قمری، طول سال با تعداد شبانه‌روزهای کامل مورد نیاز است؛ از این رو، برای برطرف کردن این مشکل در تقویم هجری قمری قراردادی از کسر شبانه‌روز طول سال قمری قراردادی طرف نظر می‌شود و این سال 354 شبانه‌روزه را «سال عادی» می‌نامند. پس از گذشت دو یا سه سال که مجموع کسور شبانه‌روز طول این سال‌ها به یک شبانه‌روز می‌رسد. در این صورت، یک شبانه‌روز به آخر سال مورد نظر اضافه می‌کنند و آن سال 355 شبانه‌روز را «سال کبیسه» می‌نامند.»

نرم‌افزار تقویم پیاده‌سازی شده در پایگاه جامع تاریخ

در نرم افزار مبدل تقویم برای گاهشماری هجری قمری چهار دوره معرفی شده است که با واژه‌های astron و civil مشخص شده‌اند. در اینجا منظور از hijra astron گاهشماری هجری قمری هلالی و از hijra civil ، گاهشماری هجری قمری قراردادی است.

مبدأ تقویم هجری قمری در اغلب کشورهای اسلامی روز جمعه 1 محرم سال 1 هجری قمری مطابق با 16 ژوئیه 622 میلادی اختیار شده در حالی که در برخی از کشورها نیز منجمین روز پنج شنبه 1 محرم سال 1 هجری قمری مطابق 15 ژوئیه 622 میلادی را مبدأ تاریخ گرفته‌اند؛ (زیرا به جای لحظۀ نیمه شب، لحظۀ غروب خورشید را آغاز شبانه‌روز به حساب آورده‌اند.)

یعنی در حقیقت مبدأ تاریخ برای کسانی که آغاز شبانه‎‌روز را از نیمه شب می‌گیرند، روز جمعه 1 محرم سال 1 قمری و برای کسانی که آغاز شبانه‌روز را از غروب خورشید می‌گیرند، پنج شنبه 1 محرم سال 1 قمری است.

عدد 16 و 15 ثبت شده کنار دوره‌های موجود در نرم افزار مبدل تقویم پایگاه جامع تاریخ نیز به همین نکته اشاره دارند؛ بدین ترتیب که

منبع:

صیاد، محمدرضا. «مدل سازی ریاضی برای استخراج تقویم هجری قمری قراردادی»، مجلة تخصصی تاریخ علم، پژوهشکدة تاریخ علم دانشگاه تهران، شماره اول، پاییز 1382، صفحات 27-37.



تقویم ایغوری


استفاده‌ از گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌، كه‌ به‌ آن‌ گاه‌شماری‌ اهل‌ خَتا و اویغور نیز گفته‌ می‌شود، در سرزمینهای‌ اسلامی‌ به‌ صورت‌ فراگیر رواج‌ داشته‌ و در اواسط قرن‌ هفتم‌ هجری‌ قمری‌، پس‌ از حمله مغول‌، به‌ ایران ‌رسیده‌ است‌. كهن‌ترین‌ اسنادی‌ كه‌ در آنها از اینگونه‌ گاه‌شماری ‌ذكری‌ شده‌، متعلق‌ به‌ تاریخی‌ بین‌ اواسط قرن‌ هفتم‌ ـ اوایل‌ قرن‌هشتم‌ میلادی‌/ اوایل‌ قرن‌ اول‌ تا اوایل‌ قرن‌ دوم‌ هجری‌ قمری ‌است‌. مهم‌ترین‌ این‌ اسناد، به جز برخی‌ از آنها كه‌ در تبت‌ یافت ‌شده‌، سنگ‌نوشته‌های‌ اورخون‌، متعلق‌ به‌ 730 میلادی‌/ 112هجری‌ قمری‌، است‌ كه‌ در حوالی‌ قراقروم‌ در مغولستان‌ كشف ‌شده‌ است.

نوشته‌های‌ دانشمندان‌ اسلامی‌ درباره‌ این‌ گاه‌شماری‌ تا پیش‌ از حمله‌ مغول‌، تنها گزارش‌های‌ كوتاهی‌ است‌ كه‌ آگاهی‌ چندانی‌ درباره‌ این‌ گاه‌شماری‌ به‌ دست‌ نمی‌دهد؛ از جمله‌، نوشته‌های ‌ابوریحان‌ بیرونی‌ كه‌ تنها به‌ ذكر نام‌ ماههای‌ سال‌ و نیز نام‌ حیوانات‌ یك‌ دوره‌ دوازده‌ ساله‌ پرداخته‌ است‌. ابوریحان‌ بیرونی‌، به‌ نوشته‌ خودش‌، به‌ زمان‌ و كیفیت‌ ماهها كه‌ به‌ نقل‌ از تركها نام‌ آنها را آورده‌، واقف‌ نشده ‌است‌.

پس‌ از ابوریحان‌ بیرونی‌، محمود كاشغری‌ نیز درباره‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌ مطالبی‌ ذكر نموده ‌است‌. اگر چه‌ نوشته‌ كاشغری‌ درباره‌ علت‌ رواج‌ این‌ گاه‌شماری‌، روایت‌ اسطوره‌ای‌ آن‌ است‌، دست‌كم‌ واجد این‌ آگاهی‌ است‌ كه ‌در نیمه‌ دوم‌ قرن‌ پنجم‌ هجری‌، استفاده‌ از این‌ گاه‌شماری ‌در بعضی‌ نواحی‌ آسیای‌ میانه‌ رایج‌ بوده‌ است‌. شرف‌الزمان‌ طاهر مروزی‌ نیز درباره‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی ‌گزارش‌ كوتاهی‌ آورده‌ است‌. پس‌ از حمله‌ مغول‌ به‌ ایران‌، نخستین‌ كتابی‌كه ‌به تفصیل ‌به ‌بررسی ‌این ‌گاه‌شماری ‌پرداخته‌، زیج ‌ایلخانی‌ نوشته‌ خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ است‌ اما از بین‌ زیج‌های‌ دوره‌ اسلامی‌، مفصّل‌ترین‌ و كامل‌ترین ‌بحث‌ دراین‌باره‌ را غیاث‌الدین‌ جمشید كاشانی‌ آورده‌ است‌. مغولان‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌ را با خود به‌ سرزمین‌های‌ مفتوح‌ بردند ولی‌ این‌ گاه‌شماری‌ در سرزمین‌های ‌گوناگون‌ شكل‌های‌ بومی‌ به‌ خود گرفت‌، كه‌ خود سبب‌ رواج‌ چندگونه‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌ در سرزمین‌هایی‌ است‌ كه‌ مغولان‌ فتح‌ كردند.

در نوشته‌های‌ مورخان‌ و دانشمندان‌ اسلامی‌ پس‌ از حمله ‌مغول‌ نوعی‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌ با اركان ‌گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی ‌چینی‌ معرفی ‌شده ‌است‌. در این‌ گاه‌شماری‌، دوره‌های‌ گوناگون‌ روز و ماه‌ و سال‌ وجود دارد و دوره‌ سال‌ خود دارای‌ تقسیم‌بندی‌های‌ دوازده ‌ساله‌ و شصت‌ ساله‌ است‌. تنها اسنادی‌ كه‌ كاربرد اینگونه‌ گاه‌شماری‌ را در ایران‌ و آن‌ هم‌ در محدوده‌ زمانی‌ كوتاهی‌ تأیید می‌كند، نوشته‌های‌ رشیدالدین ‌فضل‌الله‌ است‌. به‌ نوشته‌ وی‌ منجمی‌ چینی‌ اركان‌ این‌ گاه‌شماری‌ را به ‌خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ آموخت‌. این‌ گاه‌شماری‌ گونه‌شمسی‌ ـ قمری‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌ است‌ كه‌ در آن‌ یك ‌ماه‌ كبیسه‌، بسته‌ به‌ موقعیت‌، هر دو یا سه‌ سال‌ اعمال‌ می‌شود. نام‌ این‌ ماه‌ كبیسه ‌به‌ صورت‌ شُون‌آی‌ ضبط شده‌ و تنها رشیدالدین ‌فضل‌الله‌ به‌ كاربرد آن‌ اشاره‌ كرده‌ است‌.

گونه‌های‌ دیگری‌ از گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌ در ایران‌ و سایر سرزمین‌های‌ تحت‌ تصرف‌ مغول‌ رواج‌ داشته‌ است‌. از جمله‌ مهم‌ترین‌ گاه‌شماری‌های‌ دوازده‌‌حیوانی‌ رایج‌ در ایران‌، تلفیقی‌ از اركان‌ گوناگون‌ سه‌ گاه‌شماری‌ جلالی‌، هجری‌ قمری‌ و دوازده‌حیوانی‌ چینی‌ بوده‌ است. برخی‌ اركان‌ این‌ گاه‌شماری‌، كه‌ از گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی ‌اخذ شده‌، اسم‌ ماه‌های‌ هر سال‌ و عنوان‌ دوازده‌ حیوان ‌اطلاق‌ شده‌ بر هر یك‌ از سال‌های‌ یك‌ دوره‌ دوازده‌ ساله‌ و نیز طول‌ سال‌ (برابر طول‌ سال‌ شمسی‌ در گاه‌شماری‌ چینی‌) می‌باشد. در سایر موارد، این‌ اركان‌ از گاه‌شماری‌های‌ جلالی‌ و هجری‌ اخذ شده‌ بود. در این‌ گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی‌، به‌ علت‌ منطبق‌ نبودن‌ طول‌ سال‌ با طول‌ سال‌ هجری‌ قمری‌، درهر 33 یا 34 سال‌، یك‌ سال‌ از شماره‌ سال‌های‌ هجری‌ قمری‌ حذف‌ می‌شد تا تعداد سالها در هر دو گاه‌شماری‌ (كه‌ ازیك‌ مبدأ واحد، یعنی‌ هجرت‌ پیامبر اكرم‌، سرچشمه‌ می‌گرفتند) یكسان‌ باقی‌ بماند و نیاز به‌ اطلاق‌ نام‌ دو حیوان‌ بر سالی‌ واحد نباشد. تنها در اواخر دوره‌ صفوی‌ و در دوره‌ قاجار، كه‌ طول‌ سال‌ در گاه‌شماری‌ دوازده‌‌حیوانی ‌بر اساس‌ طول‌ سال‌ جلالی‌ محاسبه‌ می‌شد، نیازی‌ به‌ حذف‌ این‌سال‌ قمری‌ نبود.

نتیجه

طبق بررسی‌های انجام شده در هیچ یک از منابع، در توضیحات ارائه شده دربارۀ گاه‌شماری ایغوری هرگز از مبدأ آن (شبیه آنچه دربارۀ بقیۀ گاه‌شماری‌ها وجود دارد) نامی به میان نیامده است. از طرفی همانگونه که گفته شد این گاهشماری در سرزمین‌های ‌گوناگون‌ شكل‌های‌ بومی‌ به‌ خود گرفته است؛ اما مشخصۀ مشترک در میان تمامی آنها، تقسیمات دوازده و شصت ساله است.

در مبدل تقویم «پایگاه جامع تاریخ» می‌توان دوره شصت ساله را مشاهده کرد، که خود متشکل از 5 دورۀ دوازده ساله است.

نامگذاری سال‌ها نیز به این ترتیب خواهد بود که سال 1، سیچقان ئیل یا سال موش؛ سال 2، اود ئیل یا سال گاو؛ سال 3، بارس ئیل یا سال پلنگ؛ سال 4، توشقان ئیل یا سال خرگوش؛ سال 5، لوی ئیل یا سال نهنگ؛ سال 6، ایلان ئیل یا سال مار؛ سال 7، یونت ئیل یا سال اسب؛ سال 8، قوی ئیل یا سال گوسفند؛ سال 9، پیچی ئیل یا سال میمون؛ سال 10، تخاقوی ئیل یا سال مرغ؛ سال 11، ایت ئیل یا سال سگ؛ سال 12، تنگوز ئیل یا سال خوك. که این دوازده نام در دورۀ 60 ساله پنج بار تکرار خواهند شد.